eleştiri

Çocuklar İçin Bir Toplumsal Sözleşme Metni

By

Dr. Zafer Özdemir

“Dünyayı Kaplayan Ağaç” 

Edebiyat eserlerinde yazarın kendi ideolojisini aktarma çabası, edebiyat tarihinin önemli konularından biridir. Sorun bir taraftan estetik açıdan tartışılırken, çocuk edebiyatı söz konusu olduğunda pedagojik bir yön de kazanmaktadır.

Vahap Akbaş’ın, Dünyayı Kaplayan Ağaç[1] adlı eseri bu bağlamda ve televizyon dizileri ile popülerliğini artıran Osmanlı tarihinin kurucu bir metin olarak yeniden üretilmesi açısından değerlendirilebilecek gibi görünmektedir.

Efsaneler, toplumların gördüğü rüyalardır. Geçmişi anlatırken geleceği kuran; toplumu bir ülkü ve belli duygular etrafında birleştiren, tehdit ve imkânlardan haberdar eden metinlerdir. Efsanelerin toplumsal yönü günümüz edebiyatçılarının ilgisini çekmekte, bu yolu iletmek istedikleri mesaj için bir imkân olarak değerlendirmektedirler. Sözlü kültür ürünü olan efsaneler; atıf, anıştırma, parodi ve yenidenyazma yollarıyla yazılı edebî metinler içinde yeniden üretilmektedir. Mitoloji, antropoloji ve psikoloji disiplinleri de kendi açılarından edebiyatçılar kadar konuyla ilgilidirler.

Tanzimat dönemi sonrasında gelişen fikir akımları mitolojilere yönelimi artırmış, pek çok yazar düşüncelerini bu yolla zenginleştirmiştir. Bunlardan biri olan Ziya Gökalp’ın Ala Geyik (1913) adlı eseri efsane nitelenmesi için uygun birçok özellik barındırmaktadır. Manzum masal olarak da nitelenen eser, toplumsal bir kurtuluş motifi ile örülmüş olması bakımından dikkat çekmektedir. Nitekim Gökalp’ın metnini yazdığı 1913 yılı açısından “kurtuluş” mesajı sosyolojik bir anlam kazanmaktadır. Ahmet Kabaklı’dan bu eser hakkında şu tespitler aktarılmakta: “Bu manzumede Türk halkının masal geleneğinden, masal anlatma tarzından, masal motif ve unsurlarından bol bol faydalanan Ziya Gökalp, onu “Türkçü-Turancı” mefkûresinin rayına da oturtmuştur.”[2]

Edebiyatçıların efsanelere başvurmasında sosyolojik ve tarihi şartlar ile ideolojik yaklaşımları etkili olmaktadır. Gökalp’ın Türkçülük düşüncesini yansıtan eserine benzer pek çok eser bulunmaktadır. Bu eserlere form olarak benzeyen ancak ideolojik açıdan Osmanlıcılık düşüncesine daha yakın görünen bir diğer eser ise A. Vahap Akbaş’ın  Dünyayı Kaplayan Ağaç (2018) adlı çalışmasıdır. Akbaş’ın eseri son dönemde toplumsal gündemde belirginleşen Osmanlıcı, İslamcı düşüncenin izdüşümü olması bakımından dikkat çekmektedir.

Vahap Akbaş, Dünyayı Kaplayan Ağaç adlı eserinde bir efsane (mit) üretmeye ya da toplumsal hafızadaki efsaneleri hatırlatmaya çalışmaktadır. Eser, ortak bir tarihî geçmiş inşa ederken, bir kurucu metin olma iddiasını yüklenmektedir. Dünyayı Kaplayan Ağaç’ta menkıbevi rüyalar aktarılırken;  tarih, şiir ve masal türlerinin imkânları birbirini beslemektedir.

Dünyayı Kaplayan Ağaç, Osmanlı devletinin kurucularından başlayarak, Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim gibi padişahları, Şeyh Edebali ve Ebu’l Vefa gibi dervişleri, Abdurrahman Gazi ve Barbaros Hayrettin Paşa gibi savaşçıları, alpları konu edinmektedir. Aslında bu kişiler, gerçek ve kurgusal yönleriyle mitleştirmenin temelini oluşturmaktadırlar.

Akbaş, kısaltılmış Osmanlı tarihi niteliğindeki Dünyayı Kaplayan Ağaç adlı eserinde toplumsal ve siyasal yapının yükseleceği değerleri çocuklara aktarmak istemektedir. Eserin eksiltili yapısı konu hacmini daraltmanın yanında aktarılmak istenen mesajlarda bilinçli bir tercih yapılması ile de ilgilidir. Eserin salt tarihî metin olarak değil masal ve efsanelerden yararlanan bir şiir şeklinde oluşturulması da öznelliği sağlamak içindir denilebilir.

Kitaba adını veren ilk şiirde Akbaş, Osmanlı’nın kuruluş efsanesine yer veriyor. Bu kısımda aktarılan Osman Gazi’nin gördüğü rüyanın dünyaya hükmedecek bir devleti müjdelediği belirtiliyor. Osman Gazi’nin rüyasında gördüğü ağaç (çınar ağacı) da bu devletin ve elbette aktarılmak istenen değerlerin sembolü niteliğindedir. Çınar ağacı sembolü, Osmanlı’nın kuruluş efsanesinin ana unsurlarından birini oluşturmakta ve onun değerlerini temsil etmektedir. Çınar ağacı; ortalama ömrü ile uzun bir siyasi geleceği, büyük ve sağlam cüssesi ile güçlü bir sosyal yapıyı, genişleyen dalları ile sığınılacak bir liman ve merhamet odağı olmayı temsil etmektedir.

Osmanlı toplumunda çınar ağacına verilen önem, günümüzde de bu sembolik değerin canlılığını korumasında etkili olmaktadır. Akbaş’ın çınar ağacı vurgusu eserini okur merkezli bir tutumla da kaleme aldığı şeklinde yorumlanabilir.

Dünyayı Kaplayan Ağaç, bir toplumun kuruluş hikâyesini özetlerken hangi değerler üzerinde yükseldiğini de gösterir. Bu değerler sistemi, hikâyelerin merkezindeki mistik rüyalar ile kutsallık yüklenir. Rüyalar bunun yanında tarihî olayların sebep ve açıklaması olarak da işlev görür.

Osman Gazi’nin rüyasını yorumlayarak ona yol gösteren Şeyh Edebali ve dervişler hem şiirde anlatılan hikâyenin hem de bu değerler sisteminin en önemli parçalarındandır. Dünyayı Kaplayan Ağaç efsanelerinde rüyalarla birlikte kullanılan “Allah, Kuran-ı Kerim, Hz. Muhammed, peygamber, sahabe, âlim, şeyh, derviş, şehit, gazi, namaz, secde, dua, cihat, kader, cesaret, özgürlük, fedakârlık, tevazu, istişare ve bereket” gibi kavramlar çocuklara aktarılmak istenen ülkü değerlerdir.

Eserde bu değerlerin önemini artırmak için kullanılan “Hristiyanlık, tekfur, savaş, Rodoslular, soygun, zindan, esaret, korku, Akkoyunlu Uzun Hasan, Avrupa devletleri, Birleşik Avrupa Ordusu, kin, Karamanoğulları, İspanyol Kâfiri, fidye, Venedik-İspanyol-Papa donanması, Avusturya Kralı” gibi kavramlar da karşıt değerleri meydana getirmektedir.

Ülkü değerler ve onları tehdit eden karşıt değerler, çocuklarda bir mensubiyet, kimlik ve güven duygusu oluşturma amacı taşıyor. Akbaş, toplumsal birliğin kahramanlar, değerler ve İslamiyet etrafında oluşması için kurucu efsaneleri hatırlatıyor, aslında bir açıdan da bunları yeniden üretiyor. Dünyayı Kaplayan Ağaç adlı eser, çocuklar için, Osmanlıcılık bakış açısını barındıran bir toplumsal sözleşme metnini imzaya açıyor.

[1] A. Vahap Akbaş, Beyan Yayınları, 2018.

[2] Ahmet Kabaklı, Tercüman, 28 Mart 1976

You may also like

Yorumunu Bizimle Paylaş

E-posta hesabınız yayımlanmayacaktır.